سلسله سخنرانی‌های ایران‌شناسی و فارسی‌پژوهی علیرضا احمدیان

بینامتنیت یا سرقت ادبی؟ بوف کور صادق هدایت از منظرِ شعرشناسی شناختی

سخنران: دکتر لیلا صادقی، دکتری زبان‌شناسی دانشگاه تهران

بوف کور (۱۳۱۵) نوشتهٔ صادق هدا یت، یکی از بحث برانگیزترین آثار برای تشخیص مرز باریک میان بینامتنیت و سرقت ادبی در سطوح متفاوت زبانی، ساختاری، مفهومی و غیره است. درواقع، براساس سه قا ب‌ بینامتنی معنایی، موضوعی و سبکی (پاناگیوتیدو، ۲۰۱۱) و همچنین سه نوع سرقت ادبی که نگارنده براساس سه سطح طرح‌واره‌ای مفهومی، متنی و زبانی (گای کوک، ۱۹ ۹۹) پیشنهاد می‌کند، امکان تمایز میان این دو اصطلاح، که هر یک نتیجه‌ای کاملا ً متفاوت به دست می‌دهند، فراهم می‌شود. با تعریفی ساده می‌توان گفت که در سرق ت ادبی، متن از پیش‌متن فراتر نمی‌رود، اما در بینامتنیت متن به واسطهٔ گفت‌وگ و با پیش‌متن‌های خود لایه‌لایه متکثر می‌شود و این گفت‌وگو به واسطهٔ تشخیص ا نواع قاب‌های بینامتنی میسر می‌شود، همان گونه که بوف کور در خلال تاریخ ادبیا ت داستانی همواره با تفسیرهای کاملاً متفاوت و گاه متقابل با یکدیگر مواجه بود ه و این به دلیل ارتباط با پیش‌متن‌های مطرحی در ادبیات جهان از جمله هملت، او رلئا، دفترهای مالده لائوریس بریگه، دانشجوی پراگ، تار، ملوزین، مطب دکتر کالی گاری، نوسفراتو، نادیا، خشم و هیاهو، خون یک شاعر، موج‌ها و بسیاری از دیگر آث ار است. درنتیجه در صورت آشنایی مخاطب با هر یک از این پیش‌متن‌ها، قابی بینام تنی در ذهن او برای ایجاد تفسیری تازه شکل می‌گیرد.
براساس این تحقیق، تم ایز سرقت ادبی با انواع بینامتنیت و به ویژه بینامتنیت سبکی درونه‌گیری‌شده یا غیرمستقیم، برمبنای دانش دایرة‌المعارفی مخاطب امکان‌پذیر است که درصورت فعال شدن این دانش، پیش‌متن‌های موردمطالعهٔ مخاطب فرا‌خوانده می‌شوند و میان پیش‌ متن‌ها و متن ارتباطی ایجاد می‌شود که منجر به افزایش لایه‌های معنایی متن دوم می‌شود، همان گونه که نسبت بوف کور با دیگر آثار نسبتی تعاملی است و براساس س ه سطح طرح‌واره‌ای کوک که در این بررسی نشان می‌دهم، این اثر از سطوح مختلف طر ح‌واره‌ای هریک از پیش‌متن‌ها فراتر می‌رود، درنتیجه با ایجاد رابطه‌ای تعاملی ، در سطحی کلان جهان گفتمانی خود را به واسطه‌ی پیوندهای بینامتنی گوناگون توس عه می‌دهد. از دستاوردهای این تحقیق در رویکرد شعرشناسی شناختی، ارائهٔ ابزاری نظام‌مند برای تمایز میان بینامتنیت و سرقت ادبی است که به باور پساساختگرایا ن امری ناممکن به نظر می‌رسد، اما در این تحقیق به امری قابل‌مطالعه و قابل‌اس تفاده در زمینه‌های متفاوتی چون نقد ادبی، شکایت‌های قضائی و پیگیری حقوق مؤل ف تبدیل می‌شود.

Presented in Persian with Englis h subtitles.

Plagiarism is defined as “presenting someone else’s work or ideas as your own\, with or without their consent\, by incor porating it into your work without full acknowledgement.” It is\, however\, often mistaken for intertextuality\, which is used to “designate the vario us relationships that a given text may have with other texts.” Despite thei r different goals\, plagiarism and intertextuality are sometimes mistaken f or each other due to their overlap in their drawing on others’ texts and th e fact that they keep readers wandering between two worlds\, i.e.\, that of the cited/copied text and that of the new one. Sadeq Hedayat’s The Bli nd Owl (1936) has often become the subject of a heated debate on the d ifference between intertextuality and plagiarism\; indeed\, The Blind O wl has been explicitly accused of plagiarism by some scholars who do n ot find a clear and practical border between plagiarism and intertextuality .

In this presentation\, using The Blind Owl as a point of r eference\, and drawing on notions and theories in Cognitive Poetics\, I wil l attempt to differentiate plagiarism from intertextuality\, while also bri efly pointing out the intertextual relations between The Blind Owl and a good number of other texts\, including William Shakespeare’s Ham let (1602)\; Gérard de Nerval’s Aurélia (1855)\; Rainer Maria Rilke’s Malte Laurids Brigge’s Notebooks (1910)\; Stella n Rye & Paul Wegener’s The Student of Prague (1913)\; Wyndham Lew is’s Tarr (1918)\; Franz Hellens’s Mélusine\, Ou\, La Robe De Saphir (1920)\; Robert Wiene’s The Cabinet of Dr. Caligari (1 920)\; Friedrich Wilhelm Murnau’s Nosferatu (1922)\; André Breton ’s Nadja (1928)\; William Faulkner’s The Sound and the Fury (1929)\; Jean Cocteau’s The Blood of a Poet (1930)\; Virginia W oolf’s The Waves (1931)\, etc. In its intertextual connections wit h these and other texts\, The Blind Owl enters into a dialogue wit h them in order to project an innovative world—a world which would remain p artly undiscovered were we not to familiarize ourselves with these intertex ts.